Türkiye'nin Ekonomik Yol Haritalarında Yapay Zekanın Evrimi: 2019-2029 OVP Analizi

Yapay Zeka ve Teknoloji Derneği'nin temellerini 2019 yılında attığımız ve 2020 yılı baharında, pandemi yasakları henüz başlamadan hemen önce lansmanını gerçekleştirerek resmiyet kazandırdığımız yolculuğumuzda yaklaşık yedi yılı geride bıraktık. Bu süreçte Türkiye ekonomisine yön veren tüm Orta Vadeli Programları (OVP) yakından takip ettik. Hepsinde "Yapay zeka ile ilgili bir şeyler geçiyor mu?", geçiyorsa "Ne kadar geçiyor?" diye de aradık. Bazen aradığımızı bulamadık, bazen yetersiz bulduk ve bazen de temenniden öteye gitmeye başladığına sevindik.

2019-2021 OVP'den başlayan ve 6 Eylül 2026'da Resmi Gazete'de yayımlanan 2027-2029 OVP'ye uzanan süreçte, ekonomi yönetiminin teknolojiye ve özellikle yapay zekaya bakışındaki köklü zihniyet değişimini analiz ettiğimizde, Türkiye'nin makroekonomik planlamalarında yapay zekanın, başlangıçta hiç anılmayan, ardından genel Ar-Ge ve verimlilik hedefleri arasında tek cümleyle geçen bir temenni iken, bugün süper bilgisayar altyapılarından yerli büyük dil modellerine, otonom üretim sistemlerinden kamu alımlarında yapay zeka destekli denetime kadar uzanan bütüncül bir "Ulusal Büyüme ve Teknolojik Bağımsızlık" kaldıracı hedefi haline geldiğine tanıklık ediyoruz.

İşe basit bir sayımla başladık ve dokuz programın tam metninde "yapay zeka" ifadesinin kaç kez geçtiğine baktık. OVP 2019-2021'de hiç geçmiyor. Sonraki üç programda birer kez geçiyor, OVP 2023-2025'te üç kez. Ardından sayı hızla tırmanıyor: 7, 13, 22 ve son programda 33. Metinler de uzadı elbette (ilk program yaklaşık 7 bin, sonuncusu 35 bin kelime), ama her 10 bin kelimeye düşen geçiş sayısı da sıfırdan 9,4'e çıktı.

Şimdi OVP'lerde yapay zeka nasıl geçiyor diye birlikte bir göz atalım.

OVP 2019-2021'den 2022-2024'e: Genel Temenniler ve Teknoloji Paketleri Dönemi

YZTD'yi kurduğumuz yıllarda yayımlanan OVP'lerde yapay zeka kavramı, bağımsız bir iktisadi büyüme faktöründen ziyade, genel sanayi ve Ar-Ge politikalarının altında tamamlayıcı bir başlık olarak ele alınıyordu. İlk programda ise hiç yer almıyordu.

• Sıfır Noktası: Eylül 2018'de yayımlanan OVP 2019-2021'de "yapay zeka" ifadesi bir kez bile geçmiyor.
• Tek Maddelik Başlangıç: OVP 2020-2022, "Verimlilik ile İlgili Politika ve Tedbirler" başlığı altında, büyük veri kaynaklarından ekonomik fayda sağlamak amacıyla bir Büyük Veri ve Yapay Zeka Enstitüsü kurulacağını yazdı. OVP 2021-2023 aynı hedefi, Yapay Zeka Enstitüsü kurulmasına yönelik çalışmaların tamamlanacağı cümlesiyle tekrarladı.
• Çığır Açıcı Teknolojiler: OVP 2022-2024'te yapay zeka; kuantum, biyoteknoloji, genetik ve yeni nesil nükleer enerjiyle birlikte öncül araştırmaları desteklenecek alanlar arasında sayıldı. Yapay zekanın üretkenliği artırıcı doğrudan bir sanayi girdisi olarak tanımlanması ise henüz yer almıyordu.

OVP 2023-2025 ve 2024-2026: İkiz Dönüşüm ve Yıkıcı Teknolojiler Odağı

Pandemi sonrası küresel tedarik zincirlerinin yeniden yapılanması ve Yeşil/Dijital (İkiz) Dönüşüm kavramının küresel gündemin merkezine oturmasıyla birlikte OVP'lerdeki yapay zeka söylemi nitelik kazandı.

• Nitelikli İşgücü Vurgusu: Yapay zeka ilk kez OVP 2023-2025'te bir eğitim maddesine girdi ve tarım, savunma sanayii, siber güvenlik, temiz ve sürdürülebilir enerji, havacılık ve uzay teknolojileriyle birlikte nitelikli işgücü yetiştirilmesi hedeflenen alanlar arasında sayıldı. Madde, kısaltılarak sonraki bütün programlarda tekrarlandı.
• Ekosistem Destekleri: Teknoloji geliştirme süreçleri; şirket, üniversite, araştırma altyapısı ve kamu Ar-Ge merkezlerinin bir araya geldiği platform ve ağ destekleri ile patentli teknolojilerin sanayiye aktarılması (OVP 2023-2025) ve ticarileştirme mekanizmaları (OVP 2024-2026) üzerinden kurgulanıyordu.
• Yıkıcı Teknolojiler ve Turcorn'lar: OVP 2024-2026'da yapay zeka; otonom sistemler, bulut bilişim ve büyük veri analitiğiyle birlikte kullanımı yaygınlaştırılacak dijital teknolojiler arasında açıkça sayılmaya başlandı. Aynı program, sanayi ve hizmet sektörlerinde yapay zeka dahil yerli dijital teknolojilerin geliştirilmesini ayrı bir madde olarak destekledi. Küresel iddiası yüksek teknoloji girişimlerinin (Turcorn adayları) destekleneceği ve Teknoloji Odaklı Sanayi Hamlesi Programı kapsamındaki çağrılarla yükselen ve yıkıcı teknoloji alanlarının teşvik edileceği ise OVP 2023-2025'te taahhüt edilmişti.
• Sektörel Derinleşme: OVP 2023-2025, aşı, ilaç, tıbbi cihaz ve tanı kitinin yanına yapay zeka tabanlı sağlık teknolojilerini ekledi ve bunların geliştirilmesine yönelik projelerin destekleneceğini yazdı. Sağlık bilim ve teknolojileriyle savunma sanayiini yapay zeka uygulamaları üzerinden aynı cümlede buluşturan ise OVP 2025-2027 oldu.

OVP 2025-2027 ve 2026-2028: Dijital Egemenlik, Süper Bilgisayarlar ve Yerli LLM

2025-2027 ve 2026-2028 OVP dönemlerinde, ekonomi yönetiminin yapay zekayı sadece bir yazılım veya araç olarak değil, ulusal hesaplama altyapısı ve veri yönetişimi boyutuyla bir devlet stratejisi olarak konumlandırdığı görüldü.

• Süper Bilgisayar Kapasitesi ve TRUBA: Yapay zeka araştırmacılarının hesaplama altyapılarına erişiminin kolaylaştırılması (OVP 2025-2027), yapay zeka uygulamalarının ihtiyaç duyduğu süper bilgisayar altyapılarının geliştirilmesi ve Türk Ulusal Bilim e-Altyapısı (TRUBA) süper bilgisayarının kapasitesinin artırılması (OVP 2026-2028) OVP hedeflerine girdi.
• Tematik Kümelenme ve Ekosistem Çağrıları: Yapay zeka alanına özgü tematik kümelenmelerin ve araştırma merkezlerinin sayısının artırılacağı, açılacak "Yapay Zeka Ekosistem Çağrıları" ile yerli ve özgün yeni yapay zeka modellerinin destekleneceği açıklandı.
• Türkçe Büyük Dil Modelleri (LLM): OVP 2026-2028'de stratejik bir kırılma gerçekleşti ve Türkçe Büyük Dil Modeli projesinin hayata geçirileceği yazıldı. OVP 2027-2029 bu hedefi genişletti; Türkçeye özgü, dil yetkinliği yüksek temel büyük dil modellerinin geliştirilmesi ve bu modeller üzerinde kamu kurumlarının ihtiyaçlarına yanıt verecek özelleştirilebilir yerli üretken yapay zeka ekosisteminin kurulması kararlaştırıldı.
• AB Yapay Zeka Tüzüğü ve Mevzuat Uyumlaştırması: Küresel pazar entegrasyonu açısından hayati önem taşıyan ulusal mevzuatın Avrupa Birliği Yapay Zeka Tüzüğü ile uyumlaştırılacağı resmi politika belgelerine girdi. OVP 2027-2029 ise tüzüğü adıyla anmıyor, yapay zeka alanında AB ile uyum gözetilerek ulusal mevzuat altyapısının geliştirileceğini yazıyor.
• Patent ve Tescilde Yapay Zeka: Sınai mülkiyet tescil süreçlerinin yapay zeka teknolojileri kullanılarak hızlandırılacağı ve karar kalitesinin artırılacağı hedeflendi.

OVP 2027-2029: Sektörel Yansımalar ve Geleceğin Üretim Ekosistemi

Son yayımlanan OVP (2027-2029) dokümanı, yapay zekayı iktisadi büyümenin ana motoru haline getiren somut hedefler sunuyor:

• Laboratuvardan Fabrikaya Geçiş: Üniversiteler, araştırma altyapıları ve teknoloji girişimleri arasındaki işbirliği "laboratuvardan fabrikaya" geçişi hızlandıracak şekilde kurgulanıyor.
• Yapay Zeka Destekli Otonom Üretim: İşletmelerin enerji, hammadde, işgücü ve makine kullanımını gerçek zamanlı izleyerek optimize eden yapay zeka destekli ve otonom üretim sistemlerinin yaygınlaştırılması hedefleniyor.
• Akıllı Tarım ve Veriye Dayalı Analiz: Tarımda dijitalleşme, yapay zeka ve hassas tarım uygulamalarının yaygınlaştırılması, üretimin izlenmesi, verim tahmini ve hastalık ile zararlıların erken tespiti için karar destek sistemlerinin geliştirilmesi önceliklendiriliyor. Rekolte tahmini ve ürün doğrulama ise OVP 2024-2026'da dijital tarım uygulamaları arasında yer almıştı.
• Kamu Maliyesinde Yapay Zeka Denetimi: Kamu mali yönetiminde karar alma süreçlerini veri temelli yürütmek için yapay zeka uygulamalarının yaygınlaştırılması, kamu alımlarının uçtan uca dijitalleştirilip yapay zeka destekli uygulamalarla denetim, hesap verebilirlik ve şeffaflığın artırılması hedefleniyor. Piyasa gözetiminde yapay zeka tabanlı yazılımla yeni bir denetim modeli kurulması ise OVP 2026-2028'de yer almıştı.

Toplumsal Kesimler ve Paydaş Matrisi

OVP'lerde yer alan teknoloji ve yapay zeka hedeflerinin toplumsal kesimlere sunduğu mesajlar ve fırsatlar şu şekilde özetlenebilir:

Liderlik ve Yönetici Çıkarımları

• Sermaye Tahsisini "İkiz Dönüşüm"e Hizalamak: Şirket liderleri, Ar-Ge ve teknoloji yatırımlarını planlarken OVP'lerde kalıcı bir devlet politikası haline gelen yeşil ve dijital dönüşüm teşviklerini (Yatırım Taahhütlü Avans Kredisi, hamle programları, KOBİ'lere açık kaynak kodlu modüler bilişim araçları) stratejilerinin merkezine koymalıdır.
• Beşeri Sermayeyi Yapay Zeka Odaklı Dönüştürmek: İşgücündeki beceri uyumsuzluğu tüm OVP'lerin ana vurgularından biridir. Kurumlar, çalışanlarının yapay zeka yetkinliklerini artıracak sürekli eğitim hatları kurmalı ve adil geçiş süreçlerini yönetmelidir.
• Veri Yönetişimi ve Etik Uyum: AB Yapay Zeka Tüzüğü uyumlaştırması, küresel pazarlara ihracat yapan şirketler için bir zorunluluk haline gelecektir. Kurumsal veri yönetişimi ve algoritmik şeffaflık altyapıları şimdiden kurulmalıdır.

Son Söz: Yapay Zeka ve Teknoloji Derneği olarak 2019'dan bu yana savunduğumuz "Teknoloji üreten ve yöneten Türkiye" vizyonunun, devletin en üst seviyedeki iktisadi politika belgeleri olan OVP'lerde somut altyapı projeleri, süper bilgisayarlar ve yerli dil modelleri seviyesine ulaşmış olması memnuniyet verici. Şirketlerimizin, girişimcilerimizin ve gençlerimizin bu büyük dönüşüm dalgasını yakalaması için kamu, akademi ve özel sektör arasında köprü olmaya devam edeceğiz.

Yöntem Notu: Sayım, Strateji ve Bütçe Başkanlığı'nın yayımladığı dokuz OVP'nin tam metni üzerinden YZTD tarafından yapıldı; "yapay zeka" ifadesinin bütün çekimleri, ek tablolardaki tekrarlar dahil sayıldı. Dokuz metin de optik karakter tanımayla okundu, çünkü ilk üç program taranmış görüntü olarak yayımlanmış; şüpheli isabetler elle kontrol edildi. 2027-2029 OVP'deki 33 geçişin 5'i küresel ekonomik görünümü anlatan bölümde yer alıyor, politika maddesi değil.